TẢN MẠN KÍ ỨC THUỞ ẤY...(1. Thơ ấu)

Trần Tống - 03/2014

1.     Quê nhà – Thời thơ ấu

Quê hương “nơi chôn nhau cắt rún” của tôi là Thôn Tiệm Rượu, xã Xuyên Mỹ, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam (nay là Thị trấn Nam Phước, huyện  Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam). Làng tôi nằm bên bờ sông Thu Bồn, ngay đầu cầu Câu Lâu trên Quốc lộ I chạy qua tỉnh Quảng Nam, có quá trình lịch sử từ thời vua Lê Thánh Tông đi mở đất. Thời Pháp thuộc, người Pháp mở một xưởng rượu Sika tại làng này nên làng còn có tên là Tiệm Rượu.

Cầu Câu Lâu - Sông Thu Bồn

Hình ảnh: nguồn internet

“Sông Thu nước chảy đôi dòng,

Đèn khêu hai ngọn anh trông ngọn nào?

Muốn tắm mát lên ngọn sông đào,

Muốn ăn sim chín thì vào rừng xanh”

Quảng Nam quê tôi được biết đến không chỉ là vùng đất có nhiều truyền thuyết về tình cảm và lễ hội mà nơi đây còn là quê hương của biết bao anh hùng dân tộc như Huỳnh Thúc Kháng, Trần Cao Vân, Phan Châu Trinh, Hoàng Diệu, Trần Qúy Cáp, Nguyễn Văn Trỗi, Võ Chí Công... Quảng Nam còn mang trong mình nhiều tiềm năng du lịch với hai di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn và Hội An... Lễ hội Bà Thu Bồn là lễ hội thể hiện tín ngưỡng của người dân sống dọc sông Thu Bồn; sự giao thoa, tiếp biến văn hóa giữa người Việt và Chăm. Trong tâm thức người Việt ngày nay “Bà” còn gắn với truyền thuyết về Mẹ-Mẹ Thu Bồn hay Nữ thần Sông. 

Lễ hội Bà Thu Bồn

Hình ảnh: nguồn internet

Ca dao Việt Nam nói chung và xứ Quảng nói riêng rất đa dạng nói lên tình yêu của tuổi xuân nam nữ, những lời ru ca trên cánh đồng lúa giữa trưa hè trong tiếng ve sầu, hoặc nói lên lòng hiếu thảo của con cái đối với cha mẹ, cũng có thể là những lời giới thiệu mộc mạc về các địa danh của quê nhà thân yêu, hoặc những lời ca bâng quơ của bà-mẹ-chị ... ngâm ca lên khi ru cháu, dỗ con ngủ. Những âm hưỡng dân gian ấy đã ăn sâu trong tìm thức của tôi từ thời thơ ấu.

“Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha

Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”

“Ru con, con ngủ cho ngon 

Ðể mẹ đi chợ mua vôi ăn trầu 

Mua vôi chợ Quán, chợ Cầu

Mua cau Nam Phổ, mua trầu chợ Dinh”

“Hồi nhỏ tôi ở với cô

Cô đánh, cô đuổi, cô xô tôi về

Tôi về đến cửa bồ đề

Cô kêu cô hỏi tôi về làm chi

Tôi về bắt ốc, hái rau

Quay tơ đánh ống, tôi giàu hơn cô

Nhà tôi có cặp gà ô

Đêm khuya nó gáy cho cô biết chừng

Nhà tôi có cặp gà rừng

Đêm khuya nó gáy tưng bừng cô nghe ”

“Chiều chiều ra đứng ngỏ sau

Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều”

          “Chim bay về núi tối rồi

          Chị còn gánh gạo mà ngồi đong ang”

“Mẹ ơi đừng đánh con đau,

Để con bắt ốc, hái rau mẹ nhờ.

Bắt ốc ốc nhảy lên bờ

Hái rau rau héo, mẹ nhờ chi con?”

Tôi sinh ra ở Quảng Nam trong một gia đình nông dân nghèo-làm thuê không có đất ruộng. Anh chị đã có vợ có chồng, người ở Đà Nẵng kẻ ở Tam Kỳ, cha làm công ở một cơ sở in ấn dưới Hội An, mẹ cả ngày “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” trên đồng, trưa chiều mới về tới nhà. Nhà tôi cách bờ sông Thu Bồn khoảng chừng 300 m vậy mà tôi không dám tắm sông, vì không biết bơi nên chỉ tắm giếng; tôi cứ ru rú trông nom nhà một mình chưa hề thưởng thức được cái cực khổ nhưng thích thú của cậu bé chăn trâu; đã lên 6 tuổi thế mà tôi chưa được đến lớp…

“Ai bảo chăn trâu là khổ

Chăn trâu sướng lắm chứ

Ngồi mình trâu, phất ngọn cờ lau

Và miệng hát nghêu ngao…”

“Đất Quảng Nam chưa mưa đà thấm

          Rượu hồng đào chưa nhấm đã say

          Bạn về đừng ngủ gác tay

          Nơi mô nghĩa nặng, ân đầy thì theo”

2.     Lớp Vỡ lòng – Mẫu giáo

Do cảnh chiến tranh bom rơi đạn lạc mà tôi phải rời xa quê hương, vùng đất  thơ ca, lễ hội, mãnh đất “Ðịa Linh Nhân Kiệt” “Ngũ Phụng Tề Phi”... Đến năm tôi 7 tuổi (1963), mẹ và tôi ra sống ở nhà chị hai tại thành phố Đà Nẵng; anh rể của tôi là binh nhất  lính quân vận- Đại đội 10 Tiếp liên đóng ở góc ngã tư đường Lê Đình Dương và Độc Lập. Từ đây tôi được vào lớp vỡ lòng-mẫu giáo; lớp học dành cho con em ở trại lính; lớp học được trang bị đầy đủ tiện nghi phục vụ cho việc học tập cũng như vui chơi cho trẻ em như ngựa gỗ, xe đạp nhỏ 3 bánh, xích đu... đến giờ ra chơi, mỗi em được phát cho một miếng bánh mì không và một ly sữa bột (chương trình tài trợ của chính phủ Việt Nam Cộng Hòa).

German Hospital Ship Helgoland - Đà Nẵng

Hình ảnh: nguồn internet

Đến bây giờ tôi vẫn không thể nhớ lại tên cô giáo vỡ lòng đã dạy tôi những bài hát, bài học thuộc lòng đầu đời... Tuy nhiên tôi không thể nào quên cô giáo dạy lớp mẫu giáo với khuôn mặt thật dễ mến, có giọng nói nhỏ nhẹ, luôn trong chiếc áo dài thướt tha. Năm ấy tôi ngồi dãy ngoài sát với lối đi, vì vậy tôi thường vuốt nhẹ tà áo dài mỗi khi cô giáo đi ngang qua, hành động ấy chẳng có ai dạy bảo hoặc sai khiến tôi cả, bản thân tôi cũng không hiểu vì sao mình làm như vậy? Chắc có lẽ vì yêu mến cô giáo, cuối năm học tôi đã trở thành một trong những học sinh ngoan ngoãn nhất lớp.

Nhớ lại những ngày còn bé ấy, với mình trần nằm lê la trên nền nhà bằng ximăng mà ê a những bài đọc thuộc lòng mỗi trưa hè ôi ả của khí hậu miền Trung. Những bài học thuộc lòng thời đó, thật mộc mạc câu từ, nhưng sao nó vẫn luôn tồn tại trong tâm trí của tôi.

 “Chú Minh có cái đồng hồ

Vừa bằng quả quít  to to tròn tròn

Quả quít vừa ngọt vừa ngon

Đồng hồ tích tắc để nom thời giờ”

“Beng, Beng, Beng  

Đến giờ ra chơi

Xếp sách cho mau

Nghiêm! ta đứng lên

Ùa ra chơi…

Kia bắn bi

Kia nhảy dây

Ma da bủm xè…”

 “Trời mưa em che nón lá

Nắng lên cho hồng đôi má

Nắng lên cho đẹp màu da

Xem đây xem đây...

Nón ai như nón bài thơ

Nón che cho cô học trò

Ngày hai bữa lên trường học tự do”

“Chữ Quốc ngữ, chữ nước ta

Con cái nhà, đều phải học

Miệng thì đọc, tai thì nghe

Đừng khóc nhè, chớ  láu táu

Em lên sáu, học vỡ lòng

Đọc cho thông, thì mẹ mến”

(Còn tiếp)